Η εφηβεία και η μετάβαση στην ενηλικίωση αποτελούν μια περίοδο γεμάτη αλλαγές, προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες για ανάπτυξη. Για τα νευροδιαφορετικά άτομα —όπως άτομα στο φάσμα του αυτισμού, με ΔΕΠΥ ή μαθησιακές δυσκολίες— αυτή η φάση μπορεί να είναι ακόμη πιο περίπλοκη. Η εργοθεραπεία λειτουργεί ως σύμμαχος, προσπαθώντας να ενισχύσει και να διευκολύνει την ανάπτυξη απαραίτητων δεξιοτήτων και να βρει τρόπους μαζί με το άτομο για την ομαλή ένταξη στην ενήλικη ζωή.
Γράφει η Μπαβέλη Γεωργία (Εργοθεραπεύτρια, Μέλος θεραπευτικής ομάδας «Ιχνηλάτη»)
Κάποιες μόνο από τις προκλήσεις στην ελληνική πραγματικότητα
- Περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες μετά τη σχολική ηλικία, ειδικά σε μικρότερες πόλεις.
- Ανεπαρκής προετοιμασία για αυτόνομη διαβίωση και ένταξη στην αγορά εργασίας.
- Έλλειψη ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της κοινωνίας και των εργοδοτών.
- Κοινωνική απομόνωση λόγω ελλιπών ευκαιριών για συμμετοχή σε δραστηριότητες.
- Μεταβατικά κενά μεταξύ παιδιατρικών και ενηλίκων υπηρεσιών υγείας.
- Απουσία δομών και υπηρεσιών κατάλληλων για ενίσχυση των ατόμων σε αυτό το μεταβατικό στάδιο.
Που και πως παρεμβαίνει η εργοθεραπεία
- Τροποποιήσεις περιβάλλοντος
- Προσαρμογές σε σχολικό, εργασιακό ή οικιακό περιβάλλον (π.χ. φωτισμός, θόρυβος, εργονομία).
- Δημιουργία σταθερών ρουτινών και οπτικών δομών για μείωση άγχους και βελτίωση προσανατολισμού.
- Εκπαίδευση σε απαραίτητες δεξιότητες
- Ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης & καθημερινές ρουτίνες (προσωπική υγιεινή, ένδυση, διαχείριση χρημάτων, μετακινήσεις).
- Οργάνωση χρόνου και καθημερινών δραστηριοτήτων με χρήση πλάνων, ημερολογίων και υπενθυμίσεων.
- Ενίσχυση εκτελεστικών λειτουργιών
- Στρατηγικές για βελτίωση προσοχής, οργάνωσης, προγραμματισμού, επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων.
- Δομημένες δραστηριότητες που ενισχύουν την αυτονομία και την υπευθυνότητα.
- Ανάπτυξη κοινωνικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων
- Ενημέρωση για κοινωνικούς κανόνες, αλληλεπιδράσεις και κατανόηση μη λεκτικών σημάτων.
- Παιχνίδια ρόλων και καθοδηγούμενες κοινωνικές εμπειρίες για προετοιμασία στην κοινότητα, τον εργασιακό χώρο ή οποιοδήποτε περιβάλλον θέλει να εμπλακεί το άτομο.
- Στρατηγικές αυτορρύθμισης και διαχείρισης άγχους
- Χρήση αισθητηριακών εργαλείων (π.χ. fidgets, weighted items) ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου.
- Ανάπτυξη τεχνικών χαλάρωσης και ρουτινών διαχείρισης έντονων συναισθημάτων.
- Εργασιακή και εκπαιδευτική προετοιμασία
- Προσομοιώσεις επαγγελματικών ρόλων, ενίσχυση δεξιοτήτων συνέντευξης και συνεργασίας.
- Επαγγελματικός προσανατολισμός και προετοιμασία για την αγορά εργασίας.
- Στήριξη για προσαρμογή σε νέα πλαίσια (πανεπιστήμιο ή εργασία) τόσο των ίδιων των ατόμων όσο και ενημέρωση του περιβάλλοντος.
- Τροποποιήσεις και προσαρμογές περιβάλλοντος προκειμένου να είναι συμπεριληπτικό.
- Ανάπτυξη εργασιακής κουλτούρας και επαγγελματικών δικαιωμάτων.
- Συνεργασία με οικογένεια και δίκτυα υποστήριξης
- Εκπαίδευση φροντιστών για συνέχιση στρατηγικών στο σπίτι.
- Σύνδεση με κοινωνικές υπηρεσίες, εκπαιδευτικά ιδρύματα και εργοδότες για ολιστική υποστήριξη.
- Διερεύνηση και υποστήριξη του αισθητηριακού προφίλ
- Αξιολόγηση των αισθητηριακών αναγκών (π.χ. υπερευαισθησίες σε ήχους ή φως, ανάγκη για έντονη κίνηση).
- Προσαρμογή περιβαλλόντων ώστε να μειώνονται ερεθίσματα που προκαλούν άγχος ή υπερφόρτωση.
- Σχεδιασμός αισθητηριακών “διαλειμμάτων” ή δραστηριοτήτων που βοηθούν στη ρύθμιση και συγκέντρωση (π.χ. κίνηση, βαθιά πίεση, ήσυχες γωνιές).
- Εκπαίδευση του ίδιου του ατόμου να αναγνωρίζει τις αισθητηριακές του ανάγκες και να χρησιμοποιεί στρατηγικές αυτορρύθμισης στην καθημερινή ζωή.
Μακροπρόθεσμοι στόχοι της εργοθεραπείας στην κοινωνία
- Προώθηση της ανεξαρτησίας , της αυτοδιάθεσης και της αυτό-συνηγορίας.
- Διευκόλυνση της ισότιμης συμμετοχής στην εκπαίδευση, την εργασία και την κοινωνική ζωή.
- Διαμόρφωση υποστηρικτικών περιβαλλόντων που αποδέχονται και αγκαλιάζουν τη νευροδιαφορετικότητα.
- Ενδυνάμωση οικογενειών και κοινοτήτων για ουσιαστική υποστήριξη των νέων.
Η μετάβαση στην εφηβεία και την ενηλικίωση για τα νευροδιαφορετικά άτομα μπορεί να γίνει πιο ομαλή όταν υπάρχει έγκαιρη στήριξη, κατανόηση και σωστός σχεδιασμός. Η εργοθεραπεία βοηθά τους νέους να αποκτήσουν τις δεξιότητες που χρειάζονται και επιθυμούν, ενισχύοντας την αυτοπεποίθησή τους και διευκολύνοντας τις δυνατότητες συμμετοχής στην κοινωνία.
Βιβλιογραφία
Ξένη βιβλιογραφία
- American Occupational Therapy Association. (2020). Occupational therapy practice framework: Domain and process (4th ed.). American Journal of Occupational Therapy, 74(Suppl. 2), 7412410010p1–7412410010p87. https://doi.org/10.5014/ajot.2020.74S2001
- Arnett, J. J. (2015). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties (2nd ed.). Oxford University Press.
- Hendricks, D. R., & Wehman, P. (2009). Transition from school to adulthood for youth with autism spectrum disorder: Review and recommendations. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 24(2), 77–88. https://doi.org/10.1177/1088357608329827
- Kielhofner, G. (2008). Model of human occupation: Theory and application (4th ed.). Lippincott Williams & Wilkins.
- Papageorgiou, V., & Kalyva, E. (2010). Self-knowledge in Greek adolescents with learning disabilities. International Journal of Disability, Development and Education, 57(1), 59–75. https://doi.org/10.1080/10349120903537840
Ελληνική βιβλιογραφία
- Κασταπελλίδου, Μ. (2023). Το έργο του παιχνιδιού σε παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος: Εργοθεραπευτική προσέγγιση. (Αδημοσίευτη διπλωματική εργασία). Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας.
- Πανελλήνιο Συνέδριο Εργοθεραπείας. (2025). Βιβλίο περιλήψεων. Αθήνα.
- Ελληνική Εταιρεία Εργοθεραπείας. (2022). Κατευθυντήριες οδηγίες για την εργοθεραπεία στην εφηβεία και ενηλικίωση νευροδιαφορετικών ατόμων. Αθήνα.
