Πόσες φορές ακούμε από γονείς/φροντιστές την φράση «κάτσε ήσυχα»; Η δυσκολία ενός παιδιού να παραμείνει καθιστό ή ήρεμο αποτελεί καθημερινό προβληματισμό, για πολλές οικογένειες. Η εικόνα αυτή συχνά παρερμηνεύεται ως έλλειψη ορίων, απειθαρχία, ακόμα και ως υπερκινητικότητα, ενώ συχνά προκαλεί εκνευρισμό και κούραση.

Γράφει η Βιολάκη Νίκη (Εργοθεραπεύτρια – Μέλος θεραπευτικής ομάδας «Ιχνηλάτη»)

Ωστόσο, μέσα από τα μάτια ενός εργοθεραπευτή, η εικόνα αυτή χρειάζεται να αναλυθεί από μία διαφορετική σκοπιά!

Τι σημαίνει στην πραγματικότητα «δεν κάθεται ήσυχο»;  

Όταν αναφέρουμε ότι ένα παιδί δεν κάθεται ήσυχο, συνήθως αναφερόμαστε στο παιδί που στριφογυρνάει στην καρέκλα, πηγαίνει από παιχνίδι σε παιχνίδι, δεν μπορεί να ολοκληρώσει επιτραπέζιες δραστηριότητες, σηκώνεται κατά την διάρκεια του μαθήματος ή του φαγητού, κλπ. Κατανοούμε λοιπόν, ότι για πολλά παιδιά, η «κίνηση», δεν είναι επιλογή, αλλά ανάγκη. Αυτό συμβαίνει γιατί είναι ένας τρόπος να καταφέρουν να ρυθμίσουν τόσο το σώμα τους, όσο και το νευρικό τους σύστημα, έτσι ώστε να μπορέσουν να ανταποκριθούν λειτουργικά στην καθημερινότητα τους.

Πως εξηγούνται τελικά αυτές οι συμπεριφορές;

Η ανάγκη για «κίνηση» συνδέεται άμεσα με το αισθητηριακό μας σύστημα. Τα δύο βασικά αισθητηριακά συστήματα που σχετίζονται με αυτές τις συμπεριφορές, είναι το αιθουσαίο και το ιδιοδεκτικό. Το αιθουσαίο σχετίζεται με την στάση, την ισορροπία και την οφθαλμοκίνηση και είναι υπεύθυνο για την αντίληψη της θέσης του σώματος. Το ιδιοδεκτικό σύστημα αφορά τις πληροφορίες που λαμβάνουμε από αρθρώσεις, μύες και τένοντες που βοηθούν το άτομο στον έλεγχο της στάσης, τον κινητικό σχεδιασμό και την ρύθμιση των συναισθημάτων.

Βάσει των παραπάνω στοιχείων, μέσα από την κίνηση το παιδί λαμβάνει πολλές και σημαντικές πληροφορίες ενώ παράλληλα η κίνηση λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός αυτορρύθμισης. Για τον λόγο αυτό, αρκετά παιδιά μέσα από την κίνηση συγκεντρώνονται καλύτερα, αντί να διασπώνται! Έτσι, όταν ένα παιδί στην προσπάθεια του να ρυθμίσει το σώμα του, αντιμετωπίζεται από φωνές ή παρατηρήσεις, τότε το αποτέλεσμα συχνά είναι το αντίθετο.

Ποιες είναι οι συνήθεις συμπεριφορές & τι στρατηγικές μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε;

Για να παραμείνει ένα παιδί ήρεμο, δεν χρειάζεται να περιορίσουμε κάθε κίνηση, αλλά να τις χρησιμοποιήσουμε με τον κατάλληλο τρόπο. Παρακάτω θα δούμε μερικά από τα πιο συχνά παραδείγματα, αλλά και στρατηγικές για να αντιμετωπίσουμε αυτές τις συμπεριφορές.

• Σηκώνεται συνεχώς, κατά την διάρκεια του φαγητού.

Όταν το παιδί εμφανίζει αυτή την συμπεριφορά, παροτρύνεται το να βοηθήσει στην προετοιμασία του φαγητού (όπως να κουβαλήσει τα πιάτα, να στρώσει το τραπέζι, να βάλει νερό στα ποτήρια, να βάλει στην θέση τους τις καρέκλες).

• Δεν κάθεται να διαβάσει ή να ολοκληρώσει τα μαθήματα του.

Όταν παρατηρείται αυτή η συμπεριφορά είναι σημαντικό να κάνουν μικρά κινητικά διαλείμματα (αλματάκια, περπάτημα στο δωμάτιο/σπίτι, παιχνίδια με μπάλα) κάθε 20-30 λεπτά, να χρησιμοποιούν κάποιο λάστιχο γυμναστικής στην καρέκλα ή κάποιο anti-stress μπαλάκι για να εκτονώνονται.  

• Δυσκολεύεται να χαλαρώσει και να κοιμηθεί.

Πολλά παιδιά, παρότι δείχνουν κουρασμένα, όταν έρχεται η ώρα της βραδινής τους ρουτίνας, δεν μπορούν να χαλαρώσουν και να κοιμηθούν. Σε αυτή την περίπτωση, μπορείτε να εντάξετε κάποιες ήπιες ασκήσεις, βαθιές πιέσεις ή πιο «βαριές» δουλειές, για να χαλαρώσει και να μπορέσει να προετοιμαστεί για τον ύπνο.

• Δεν μπορεί να παίξει ήρεμα και να ολοκληρώσει παιχνίδια

Πολλές φορές παρατηρούμε παιδιά που πηγαίνουν από παιχνίδι σε παιχνίδι, χωρίς να παίζουν λειτουργικά με αυτά. Για να μπορέσουν να επικεντρωθούν σε μια δραστηριότητα, δώστε στο παιδί την ευκαιρία να εμπλακεί με δραστηριότητες που περιλαμβάνουν σπρώξιμο, τράβηγμα, σκαρφάλωμα, μεταφορά αντικειμένων με βάρος, κλπ. Έτσι το παιδί θα εκτονώσει την ενέργεια του και θα είναι σε θέση να ελέγξει την ένταση του και να παίξει πιο ήρεμα.

Πότε να ανατρέξω σε έναν εργοθεραπευτή;

Εν κατακλείδι, η ανάγκη για κίνηση είναι φυσιολογική στην παιδική ηλικία. Ωστόσο, όταν παρατηρείται δυσκολία στην ρύθμιση της συμπεριφοράς και αυτή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού (δεν μπορεί να παραμείνει εύκολα σε δραστηριότητες, είναι ανεξέλεγκτο και χαοτικό, εμφανίζει έντονες εκρήξεις θυμού ή ματαίωσης, φαίνεται να κουράζεται υπερβολικά, εμφανίζει χαμηλή αυτοεκτίμηση, κλπ) τότε είναι σημαντικό να δοθεί η κατάλληλη καθοδήγηση και υποστήριξη από κάποιον ειδικό!

Βιβλιογραφία:

Case-Smith, J., & O’Brien, J. C. (2015). Occupational therapy for children and adolescents (7th ed.). Elsevier.

Oppezzo, M., Schwartz, D. L., Aikens, R., Moore, J. B., Langford, J., Baiocchi, M., Gross, J. J., & Dohmen, I. (2025). Sit still or move more? The impact of fidgeting on creativity. Journal of Educational Psychology, 117(6), 2–6.

Piller, A., Conlin, J. M., Glennon, T. J., Andelin, L., Auld-Wright, K., Teng, K., & Tarver, T. (2025). Systematic review of sensory-based interventions for children and youth. Frontiers in Pediatrics, 13, 1–4.

Schaaf, R. C., & Mailloux, Z. (2015). Clinician’s guide for implementing Ayres Sensory Integration®. American Journal of Occupational Therapy, 69(5), 1–12.

Η ανοχή στη ματαίωση αποτελεί μια από τις σημαντικότερες κοινωνικο/συναισθηματικές δεξιότητες που χρειάζεται να αναπτύξει ένα παιδί. Στην ουσία πρόκειται για την ικανότητα του παιδιού να διαχειρίζεται καταστάσεις όπου οι επιθυμίες του δεν ικανοποιούνται άμεσα (ή και καθόλου!). Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του, να διαχειρίζεται την απογοήτευση και να προσαρμόζεται στους κανόνες και τα όρια του περιβάλλοντός του.

Γράφει ο  Ιωάννης Ραπανάκης (Εργοθεραπευτής, Επιστημονικά Υπεύθυνος «Ιχνηλάτη»)

Στην καθημερινότητα των παιδιών, η ματαίωση εμφανίζεται συχνά: 

• όταν ένα παιχνίδι τελειώνει, 
• όταν πρέπει να περιμένουν τη σειρά τους ή 
• όταν ένας ενήλικας θέτει όρια σε μια επιθυμία (π.χ. επιπλέον χρόνος σε οθόνες). 

Παρότι αυτές οι στιγμές μπορεί να προκαλούν έντονα συναισθήματα, αποτελούν σημαντικές ευκαιρίες μάθησης. Η σταδιακή εξοικείωση με τη ματαίωση βοηθά τα παιδιά να αναπτύξουν υπομονή, αυτοέλεγχο και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στις δυσκολίες.

Οι γονείς και οι φροντιστές έχουν καθοριστικό ρόλο στην καλλιέργεια αυτής της δεξιότητας. Ένα από τα βασικότερα βήματα είναι η θέσπιση σαφών και σταθερών ορίων. Όταν τα όρια είναι ξεκάθαρα και εφαρμόζονται με συνέπεια, τα παιδιά νιώθουν μεγαλύτερη ασφάλεια και κατανοούν καλύτερα τι αναμένεται από αυτά. Για παράδειγμα, ένας κανόνας σχετικά με τον χρόνο χρήσης μιας συσκευής ή μια σταθερή ρουτίνα μπορεί να βοηθήσει το παιδί να προβλέπει τις καταστάσεις και να αποδέχεται πιο εύκολα μια πιθανή απογοήτευση.

Εξίσου σημαντικό είναι οι γονείς να αξιολογούν κάθε αίτημα του παιδιού, λαμβάνοντας υπόψη τόσο την ανάγκη πίσω από αυτό όσο και το αναπτυξιακό του στάδιο. Δεν είναι απαραίτητο όλες οι επιθυμίες να ικανοποιούνται, όμως είναι σημαντικό το παιδί να νιώθει ότι οι ανάγκες του ακούγονται και λαμβάνονται υπόψη.

Όταν οι γονείς αποφασίζουν να μην ικανοποιήσουν μια επιθυμία, είναι βοηθητικό να αναγνωρίζουν και να ονοματίζουν το συναίσθημα του παιδιού. Για παράδειγμα, μια φράση όπως «Καταλαβαίνω ότι στενοχωριέσαι που δεν μπορείς να παίξεις τώρα» δείχνει ενσυναίσθηση και βοηθά το παιδί να αισθανθεί ότι το κατανοούν, ακόμη κι αν η απάντηση παραμένει αρνητική.

Μια ακόμη στρατηγική είναι η εκμάθηση της αναμονής. Όταν το παιδί ζητά κάτι, ο γονέας μπορεί να εξηγεί τα βήματα που προηγούνται πριν ικανοποιηθεί το αίτημα. Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί μαθαίνει ότι η ικανοποίηση των επιθυμιών δεν είναι πάντα άμεση και ότι η υπομονή αποτελεί σημαντική δεξιότητα.

Τέλος, ο συμβιβασμός μπορεί να αποτελέσει μια δημιουργική λύση σε πολλές περιπτώσεις. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να συμφωνήσει να παίξει αφού ολοκληρώσει πρώτα κάποια υποχρέωση, όπως τα μαθήματά του. Μέσα από τέτοιες συμφωνίες, τα παιδιά εξασκούνται στη συνεργασία και στην κατανόηση των κανόνων.

Η ανάπτυξη της ανοχής στη ματαίωση δεν γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη. Πρόκειται για μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο, υπομονή και συνεπή καθοδήγηση από τους ενήλικες. Ωστόσο, είναι μια δεξιότητα που συμβάλλει ουσιαστικά στη συναισθηματική ωρίμανση του παιδιού και αποτελεί σημαντικό εφόδιο για την ενήλικη ζωή του.

Το άρθρο βασίστηκε στην επιστημονική βιβλιογραφία, καθώς και στην κλινική εμπειρία και γνώση του επιστημονικά υπεύθυνου, με τη συμβολή της ψυχολογικής ομάδας του θεραπευτικού κέντρου «Ιχνηλάτης».

Βιβλιογραφία 

• Berk, L. E. (2018). Development through the lifespan (7th ed.). Pearson.
• Gottman, J., & DeClaire, J. (1997). The heart of parenting: Raising an emotionally intelligent child. Simon & Schuster.
• Markham, L. (2012). Peaceful parent, happy kids: How to stop yelling and start connecting. TarcherPerigee.
• Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2014). The whole-brain child. Bantam Books.
• Thompson, R. A. (2014). Socialization of emotion and emotion regulation in the family. In M. Lewis, J. Haviland-Jones & L. Barrett (Eds.), Handbook of emotions. Guilford Press.

Οι καλοκαιρινές διακοπές φέρνουν χαλάρωση, αλλαγές στο πρόγραμμα και λιγότερες υποχρεώσεις. Η επιστροφή στη σχολική καθημερινότητα μπορεί να είναι απαιτητική για πολλά παιδιά (και γονείς!) αλλά δεν χρειάζεται να είναι αγχωτική. Στόχος αυτού του άρθρου είναι να προσφέρει πρακτικές, εφαρμόσιμες στρατηγικές ώστε η μετάβαση να γίνει με ηρεμία, ασφάλεια και καλή διάθεση για μάθηση.

Επιμέλεια: Ιωάννης Ραπανάκης — Εργοθεραπευτής, Επιστημονικά Υπεύθυνος «Ιχνηλάτη»

Τι σημαίνει «προσαρμογή στη ρουτίνα»;

Προσαρμογή στη ρουτίνα είναι η διαδικασία με την οποία το παιδί επανασυνδέεται με σταθερά, προβλέψιμα προγράμματα (ύπνος, γεύματα, σχολείο, μελέτη) μετά από περίοδο χαλάρωσης. Είναι φυσιολογικό τις πρώτες ημέρες να εμφανίζονται προσωρινές δυσκολίες στην προσοχή, στη συμπεριφορά, στη διάθεση ή στον ύπνο. 

Πώς θα καταλάβουν οι γονείς ότι η προσαρμογή χρειάζεται υποστήριξη

• Δυσκολία να κοιμηθεί ή να ξυπνήσει στην καθιερωμένη ώρα.
• Παράπονα (κεφαλάκι, στομάχι) χωρίς εμφανή οργανική αιτία, ιδιαίτερα τα πρωινά.
• Αντιδραστικότητα ή έντονη ανυπομονησία πριν το σχολείο.
• Μειωμένη συγκέντρωση/προσοχή, δυσκολία στις μεταβάσεις μέσα στη σχολική μέρα.
• Απότομες αλλαγές διάθεσης ή κοινωνικής συμπεριφοράς (νευρικότητα, θυμός, απομόνωση).

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Με μικρά και σταθερά βήματα μπορείτε να βοηθήσετε τα παιδιά να νιώσουν ασφάλεια και χαρά για το ξεκίνημα της νέας εκπαιδευτικής χρονιάς! Κάποια απλά tips που μπορείτε να εφαρμόσετε στο σπίτι για μια πιο ομαλή μετάβαση είναι τα εξής:

1) Ρουτίνα ύπνου

Καθιερώστε σταθερές ώρες ύπνου και αφύπνισης (και τα Σαββατοκύριακα ±30’). Κλείστε οθόνες 60’ πριν τον ύπνο και δημιουργήστε ένα ήρεμο «τελετουργικό» όπως ένα ζεστό μπάνιο, ανάγνωση/αφήγηση μιας ιστορίας /παραμυθού και φυσικά «θεραπευτικές» αγκαλιές.

2) Δραματοποίηση – εξάσκηση «πρωινού σεναρίου» που μπορεί να περιλαμβάνει δραστηριότητες όπως ντύσιμο, πλύσιμο και οργάνωση τσάντας. Αντίστοιχα μπορείτε να δοκιμάσετε να παίξετε το σχολείο κάνοντας εναλλαγή ρόλων μαθητή – δασκάλου.

3) Θετική συζήτηση για τις εμπειρίες του σχολείου

Μιλήστε με αισιοδοξία για όσα θα ζήσει το παιδί στο σχολείο όπως φίλοι, παιχνίδια στο προαύλιο, νέα πράγματα που θα μάθει! Θυμίστε περσινές θετικές στιγμές για να ενισχύσετε την προσδοκία της χαράς.

4) Θέσπιση μικρών και καθημερινών στόχων

Κρατήστε τους στόχους συγκεκριμένους και εφικτούς (π.χ. «σήμερα θα διαβάσουμε ΜΙΑ ιστορία» ή «θα ετοιμάσουμε την τσάντα από το βράδυ»). Οι μικρές νίκες χτίζουν την αυτοπεποίθηση των παιδιών μας!

5) Χώρος για παιχνίδι και χαλάρωση

Αφήστε καθημερινά χρόνο για δραστηριότητες που αγαπά το παιδί (LEGO, ζωγραφική, ποδήλατο).  Μην ξεχνάτε ότι η ισορροπία ανάμεσα σε υποχρεώσεις και ελεύθερο παιχνίδι μειώνει την ένταση της μετάβασης.

6) Ανοιχτή επικοινωνία

Ρωτήστε το παιδί πώς νιώθει για τη νέα χρονιά με ερωτήσεις ανοιχτού τύπου («Τι ανυπομονείς περισσότερο;», «Τι σε δυσκολεύει;»). Σε γενικές γραμμές ακούστε χωρίς διακοπές, ονομάστε τα συναισθήματα των παιδιών («ακούγεται αγχωτικό») και επιβεβαιώστε τους ότι είναι φυσιολογικό το όποιο συναίσθημα την παρούσα φάση.

Πότε να αναζητήσετε βοήθεια / υποστήριξη

• Όταν τα προβλήματα ρουτίνας επιμένουν πάνω από 3–4 εβδομάδες και επηρεάζουν σημαντικά το σχολείο ή την οικογένεια.
• Όταν εμφανίζεται έντονο άγχος (αϋπνία, αποφυγή σχολείου, συχνοί σωματικοί πόνοι χωρίς αιτία).
• Όταν υπάρχει αισθητή πτώση επιδόσεων ή κοινωνική απόσυρση σε σχέση με πριν.

Κλείσιμο

Η μετάβαση από τις διακοπές στη σχολική ρουτίνα δεν χρειάζεται να είναι δύσκολη. Με σταθερή ρουτίνα και θετική επικοινωνία, μπορείτε να στηρίξετε το παιδί ώστε να ξεκινήσει τη χρονιά με αυτοπεποίθηση και καλή διάθεση!

Βιβλιογραφία

1. Eglitis, E., et al. (2024). Children’s Health, Wellbeing and Academic Outcomes over the Summer Break. International Journal of Environmental Research and Public Health. Διαθέσιμο στο PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10969660/
2. Markoulaki, M., et al. (2025). Parental Emotion Socialization and Child Adjustment in Greek Children aged 6–12. Children, 12(7), 807. https://www.mdpi.com/2227-9067/12/7/807
3. University of Louisville Health. Helping Your Child Transition Back to School After Summer Break. https://uoflhealth.org/articles/helping-your-child-transition-back-to-school-after-summer-break/

Η εφηβεία και η μετάβαση στην ενηλικίωση αποτελούν μια περίοδο γεμάτη αλλαγές, προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες για ανάπτυξη. Για τα νευροδιαφορετικά άτομα —όπως άτομα στο φάσμα του αυτισμού, με ΔΕΠΥ ή μαθησιακές δυσκολίες— αυτή η φάση μπορεί να είναι ακόμη πιο περίπλοκη. Η εργοθεραπεία λειτουργεί ως σύμμαχος, προσπαθώντας να ενισχύσει και να διευκολύνει την ανάπτυξη απαραίτητων δεξιοτήτων και να βρει τρόπους μαζί με το άτομο για την ομαλή ένταξη στην ενήλικη ζωή.

Γράφει η Μπαβέλη Γεωργία (Εργοθεραπεύτρια, Μέλος θεραπευτικής ομάδας «Ιχνηλάτη»)

Κάποιες μόνο από τις προκλήσεις στην ελληνική πραγματικότητα

• Περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες μετά τη σχολική ηλικία, ειδικά σε μικρότερες πόλεις.
• Ανεπαρκής προετοιμασία για αυτόνομη διαβίωση και ένταξη στην αγορά εργασίας.
• Έλλειψη ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της κοινωνίας και των εργοδοτών.
• Κοινωνική απομόνωση λόγω ελλιπών ευκαιριών για συμμετοχή σε δραστηριότητες.
• Μεταβατικά κενά μεταξύ παιδιατρικών και ενηλίκων υπηρεσιών υγείας.
• Απουσία δομών και υπηρεσιών κατάλληλων για ενίσχυση των ατόμων σε αυτό το μεταβατικό στάδιο. 

Που και πως παρεμβαίνει η  εργοθεραπεία

1. Τροποποιήσεις περιβάλλοντος

• Προσαρμογές σε σχολικό, εργασιακό ή οικιακό περιβάλλον (π.χ. φωτισμός, θόρυβος, εργονομία).
• Δημιουργία σταθερών ρουτινών και οπτικών δομών για μείωση άγχους και βελτίωση προσανατολισμού.

2. Εκπαίδευση σε απαραίτητες δεξιότητες 

• Ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης & καθημερινές ρουτίνες (προσωπική υγιεινή, ένδυση, διαχείριση χρημάτων, μετακινήσεις).
• Οργάνωση χρόνου και καθημερινών δραστηριοτήτων με χρήση πλάνων, ημερολογίων και υπενθυμίσεων.

3. Ενίσχυση εκτελεστικών λειτουργιών

• Στρατηγικές για βελτίωση προσοχής, οργάνωσης, προγραμματισμού, επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων.
• Δομημένες δραστηριότητες που ενισχύουν την αυτονομία και την υπευθυνότητα.

4. Ανάπτυξη κοινωνικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων

• Ενημέρωση για κοινωνικούς κανόνες, αλληλεπιδράσεις και κατανόηση μη λεκτικών σημάτων.
• Παιχνίδια ρόλων και καθοδηγούμενες κοινωνικές εμπειρίες για προετοιμασία στην κοινότητα,  τον εργασιακό χώρο ή οποιοδήποτε περιβάλλον θέλει να εμπλακεί το άτομο. 

5. Στρατηγικές αυτορρύθμισης και διαχείρισης άγχους

• Χρήση αισθητηριακών εργαλείων (π.χ. fidgets, weighted items) ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου.
• Ανάπτυξη τεχνικών χαλάρωσης και ρουτινών διαχείρισης έντονων συναισθημάτων.

6. Εργασιακή και εκπαιδευτική προετοιμασία

• Προσομοιώσεις επαγγελματικών ρόλων, ενίσχυση δεξιοτήτων συνέντευξης και συνεργασίας.
• Επαγγελματικός προσανατολισμός και προετοιμασία για την αγορά εργασίας.
• Στήριξη για προσαρμογή σε νέα πλαίσια (πανεπιστήμιο ή εργασία) τόσο των ίδιων των ατόμων όσο και ενημέρωση του περιβάλλοντος. 
• Τροποποιήσεις και προσαρμογές περιβάλλοντος προκειμένου να είναι συμπεριληπτικό. 
• Ανάπτυξη εργασιακής κουλτούρας και επαγγελματικών δικαιωμάτων. 

7. Συνεργασία με οικογένεια και δίκτυα υποστήριξης

• Εκπαίδευση φροντιστών για συνέχιση στρατηγικών στο σπίτι.
• Σύνδεση με κοινωνικές υπηρεσίες, εκπαιδευτικά ιδρύματα και εργοδότες για ολιστική υποστήριξη.

8. Διερεύνηση και υποστήριξη του αισθητηριακού προφίλ

• Αξιολόγηση των αισθητηριακών αναγκών (π.χ. υπερευαισθησίες σε ήχους ή φως, ανάγκη για έντονη κίνηση).
• Προσαρμογή περιβαλλόντων ώστε να μειώνονται ερεθίσματα που προκαλούν άγχος ή υπερφόρτωση.
• Σχεδιασμός αισθητηριακών “διαλειμμάτων” ή δραστηριοτήτων που βοηθούν στη ρύθμιση και συγκέντρωση (π.χ. κίνηση, βαθιά πίεση, ήσυχες γωνιές).
• Εκπαίδευση του ίδιου του ατόμου να αναγνωρίζει τις αισθητηριακές του ανάγκες και να χρησιμοποιεί στρατηγικές αυτορρύθμισης στην καθημερινή ζωή.

Μακροπρόθεσμοι στόχοι της εργοθεραπείας στην κοινωνία

• Προώθηση της ανεξαρτησίας , της αυτοδιάθεσης και της αυτό-συνηγορίας. 
• Διευκόλυνση της ισότιμης συμμετοχής στην εκπαίδευση, την εργασία και την κοινωνική ζωή.
• Διαμόρφωση υποστηρικτικών περιβαλλόντων που αποδέχονται και αγκαλιάζουν τη νευροδιαφορετικότητα.
• Ενδυνάμωση οικογενειών και κοινοτήτων για ουσιαστική υποστήριξη των νέων.

Η μετάβαση στην εφηβεία και την ενηλικίωση για τα νευροδιαφορετικά άτομα μπορεί να γίνει πιο ομαλή όταν υπάρχει έγκαιρη στήριξη, κατανόηση και σωστός σχεδιασμός. Η εργοθεραπεία βοηθά τους νέους να αποκτήσουν τις  δεξιότητες που χρειάζονται και επιθυμούν, ενισχύοντας την αυτοπεποίθησή τους και διευκολύνοντας τις  δυνατότητες συμμετοχής στην κοινωνία. 

Βιβλιογραφία

Ξένη βιβλιογραφία

• American Occupational Therapy Association. (2020). Occupational therapy practice framework: Domain and process (4th ed.). American Journal of Occupational Therapy, 74(Suppl. 2), 7412410010p1–7412410010p87. https://doi.org/10.5014/ajot.2020.74S2001
• Arnett, J. J. (2015). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties (2nd ed.). Oxford University Press.
• Hendricks, D. R., & Wehman, P. (2009). Transition from school to adulthood for youth with autism spectrum disorder: Review and recommendations. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 24(2), 77–88. https://doi.org/10.1177/1088357608329827
• Kielhofner, G. (2008). Model of human occupation: Theory and application (4th ed.). Lippincott Williams & Wilkins.
• Papageorgiou, V., & Kalyva, E. (2010). Self-knowledge in Greek adolescents with learning disabilities. International Journal of Disability, Development and Education, 57(1), 59–75. https://doi.org/10.1080/10349120903537840

Ελληνική βιβλιογραφία

• Κασταπελλίδου, Μ. (2023). Το έργο του παιχνιδιού σε παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος: Εργοθεραπευτική προσέγγιση. (Αδημοσίευτη διπλωματική εργασία). Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας.
• Πανελλήνιο Συνέδριο Εργοθεραπείας. (2025). Βιβλίο περιλήψεων. Αθήνα.
• Ελληνική Εταιρεία Εργοθεραπείας. (2022). Κατευθυντήριες οδηγίες για την εργοθεραπεία στην εφηβεία και ενηλικίωση νευροδιαφορετικών ατόμων. Αθήνα.

Το πρόγραμμα Ιχνηλάτης Plus είναι μια καινοτόμος παρέμβαση που σχεδιάστηκε για να γεφυρώσει το χάσμα στη μετάβαση προς την ενήλικη ζωή για άτομα με νευροδιαφορετικότητα ή δυσκολίες στη λειτουργικότητα. Με κεντρικό άξονα τον σεβασμό στα δικαιώματα του ατόμου, το πρόγραμμα επικεντρώνεται στην αυτοσυνηγορία, δίνοντας στους συμμετέχοντες τη φωνή και τα εργαλεία να συνδιαμορφώσουν το μέλλον τους.

Μέσα από εξατομικευμένα πλάνα, προσομοιώσεις εργασίας και βιωματικές επισκέψεις σε πραγματικούς χώρους απασχόλησης, το Ιχνηλάτης Plus προετοιμάζει τους ενήλικες για μια ζωή με αυτονομία, αξιοπρέπεια και ενεργή συμμετοχή στην αγορά εργασίας και την κοινωνία.

Η Μπαβέλη Γεωργία (Εργοθεραπεύτρια, Μέλος θεραπευτικής ομάδας «Ιχνηλάτη») έγραψε για το συγκεκριμένο θέμα:

Η μετάβαση στην ενήλικη ζωή συνοδεύεται από αυξημένες απαιτήσεις, νέους ρόλους και κρίσιμες αποφάσεις. Για πολλούς ενήλικες με νευροδιαφορετικότητα ή/και δυσκολίες στη λειτουργικότητα και την επαγγελματική προσαρμογή, αυτή η μετάβαση παραμένει ένα πεδίο με περιορισμένες υποστηρικτικές δομές. Το Ιχνηλάτης Plus δημιουργήθηκε για να καλύψει αυτό το κενό, προσφέροντας ένα σύγχρονο και οργανωμένο πλαίσιο προετοιμασίας για την αυτονομία και την επαγγελματική ζωή.

Το πρόγραμμα απευθύνεται σε ενήλικες που χρειάζονται υποστήριξη στη διαμόρφωση δεξιοτήτων ζωής και εργασίας, δίνοντας κεντρικό ρόλο στην αυτοσυνηγορία. Οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονται να εκφράζουν τις ανάγκες, τα θέλω και τα όνειρά τους, να συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων και να διαμορφώνουν, μαζί με την ομάδα των επαγγελματιών, τους προσωπικούς τους στόχους.

Η παρέμβαση βασίζεται στη δημιουργία εξατομικευμένου πλάνου, προσαρμοσμένου στο προφίλ, τα ενδιαφέροντα και τις προτεραιότητες κάθε ατόμου. Περιλαμβάνει προσαρμογές και τροποποιήσεις περιβαλλόντων και δραστηριοτήτων, με στόχο την ενίσχυση της λειτουργικότητας, της ανεξαρτησίας και της καθημερινής συμμετοχής.

Στο πλαίσιο του Ιχνηλάτης Plus πραγματοποιούνται εκπαιδευτικές επισκέψεις σε πραγματικά εργασιακά περιβάλλοντα, ώστε οι συμμετέχοντες να γνωρίσουν ρεαλιστικά θέσεις εργασίας, ρόλους και συνθήκες απασχόλησης, καθώς και να συνομιλήσουν με εργοδότες και εργαζομένους. Παράλληλα, υλοποιούνται προσομοιώσεις εργασίας και εργασιακών καθηκόντων στον χώρο του προγράμματος, προετοιμάζοντας σταδιακά τους συμμετέχοντες για την ανοιχτή αγορά εργασίας.

Το Ιχνηλάτης Plus στηρίζεται στη θεμελιώδη αξία ότι η εργασία δεν αποτελεί φιλανθρωπία, αλλά δικαίωμα. Με όραμα μια κοινωνία ισότιμης συμμετοχής, το πρόγραμμα επενδύει στη δύναμη της διαφορετικότητας και υποστηρίζει κάθε άτομο να χτίσει, με αυτονομία και αξιοπρέπεια, τη δική του επαγγελματική και ενήλικη πορεία.

Η Bartlett ορίζει το παιχνίδι ως «παθιασµένη ενασχόληση µε τον περιβάλλον που έχουµε γύρω µας µέσω της εξερεύνησης, της µεταβολής, του πειραµατισµού και της προσποίησης, είτε µόνοι µας είτε µε άλλους».

Το παιχνίδι αποτελεί τρόπο έκφρασης, διοχέτευσης της ενέργειας, δημιουργικότητας, μάθησης, ανάπτυξης πνευματικών και σωματικών δεξιοτήτων…και η λίστα των θετικών που μας παρέχει είναι ατελείωτη! Σε αυτό το άρθρο δεν θα προσπαθήσουμε να αποδείξουμε γιατί είναι σημαντικό το παιχνίδι ή να αναλύσουμε βαθυστόχαστους ορισμούς, αλλά αντιθέτως θα γίνει μία προσπάθεια να συγκεντρώσουμε πρακτικές συμβουλές για την ανάπτυξη του παιχνιδιού ανάλογα το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού καθώς και για τα οφέλη του σε όλους τους τομείς (ακαδημαϊκές, σωματικές , πνευματικές και δεξιότητες αυτουπηρέτησης).

Μορφές παιχνιδιού στη πορεία ανάπτυξης του παιδιού

Τα παιδιά, κατά τη διάρκεια της ζωής τους συμμετέχουν σε μία μεγάλη ποικιλία παιχνιδιών. Είμαι σίγουρη ότι οι περισσότεροι από εσάς έχετε ακούσει για τις διάφορες μορφές των παιχνιδιών, αλλά τι πραγματικά περιλαμβάνουν;

• Αισθητικοκινητικό παιχνίδι (sensorimotor) περιλαμβάνει δράσεις που ευχαριστούν το παιδί μέσω των αισθήσεων και των κινήσεων. Μπορεί να είναι από το παιχνίδι με αφρούς και φασόλια μέχρι το αδρό κινητικό με σχοινάκι, ποδήλατο και κούνια.

• Λειτουργικό παιχνίδι (functional play) είναι αυτό κατά το οποίο το παιδί γνωρίζει τη σωστή χρήση των παιχνιδιών/αντικειμένων και βρίσκει ενδιαφέρον να τα επεξεργάζεται με τη πραγματική τους λειτουργία.

• Εξερευνητικό παιχνίδι (exploratory play) αναφέρεται στις επαναληπτικές δράσεις του παιδιού σε αντικείμενα-παιχνίδια όταν προσπαθεί να ανακαλύψει πως λειτουργούν. Αναδύεται κάθε φορά που παίζει με ένα νέο παιχνίδι.

• Κατασκευαστικό παιχνίδι (constructive play) είναι αυτό κατά το οποίο το παιδί συνδυάζει ή χειρίζεται διάφορα υλικά/αντικείμενα για να κατασκευάσει ή να δημιουργήσει κάτι.

• Συμβολικό παιχνίδι (symbolic play) σύμφωνα με τον Piaget είναι αυτά που περιλαμβάνουν το στοιχείο προσποίησης και αναπαράστασης και ενέχουν φαντασία. Μπορεί να αναπαριστούν γεγονότα από τη ζωή τους, να αναπαριστούν ένα αντικείμενο για κάποιο άλλο, να αποδίδουν ιδιότητες σε ένα παιχνίδι/αντικείμενο (πχ η κούκλα πεινάει) και να παίζουν με μη πραγματικά θέματα (ιπτάμενο χαλί).

• Κοινωνικό παιχνίδι (social play) είναι αυτό που εμπεριέχει αλληλεπίδραση είτε με ενήλικες είτε με συνομιλήκους. Ξεκινάει από το απλό κουκουτζά με το γονέα και αναπτύσσεται σε ομαδικά ενδιαφέροντα και χόμπι.

• Παιχνίδια με κανόνες (games with rules) είναι τα συνεργατικά παιχνίδια που αποτελούνται από κανόνες που είτε προϋπάρχουν είτε κατασκευάζονται από τους ίδιους τους παίχτες και είναι υποχρεωμένοι να τους τηρούν.

Tips για τους γονείς

• Μην ξεχνάτε να δίνεται προτεραιότητα στα ενδιαφέροντα του παιδιού στο παιχνίδι. Αφήστε το παιδί να σας κατευθύνει!

• Επιλέξτε παιχνίδια/ δραστηριότητες που να αντιστοιχούν στην ηλικία και το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού σας.

• Προωθήστε την αλληλεπίδραση με το παιδί και τη διάθεση για παιχνίδι. Επιδείξτε και εσείς οι ίδιοι διάθεση για παιχνίδι!

• Παρέχεται υλικά και ευκαιρίες για παιχνίδι. Βοηθήστε το παιδί να μάθει να παίζει με περισσότερα παιχνίδια.

• Η οργάνωση των παιχνιδιών βοηθάει τα παιδιά τόσο στη δική τους δομή όσο και στην ποιοτικότερη ενασχόληση με αυτά. Αποφύγετε να είναι σε κοινή θέα πληθώρα παιχνιδιών, καθώς βομβαρδίζεται το παιδί με ερεθίσματα , με αποτέλεσμα να εμφανίζει πολύ μικρή διάρκεια και παραμονή στο κάθε παιχνίδι. Αφήστε 1 παιχνίδι από κάθε είδος και κάθε τόσο να τα ανακυκλώνετε! Μπορείτε να τα κρύβεται για κάποιο διάστημα και αργότερα να τα ξανά εμφανίζεται ώστε το παιδί να μην τα βαριέται.

• Δημιουργήστε ένα έξυπνο σύστημα αποθήκευσης παιχνιδιών. Θα γίνει τόσο η ζωή του παιδιού όσο και η δική σας πιο εύκολη!

• Το παιχνίδι αποτελεί μέσο μάθησης και κατάκτησης δεξιοτήτων για τη μετέπειτα ζωή. Ενδεικτικά, το παιδί αναπτύσσει κινητικές, κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, επίλυση προβλήματος, ακολουθία οδηγιών, ταξινόμηση, καθώς και το αίσθημα ευθύνης μέσω της συμμετοχής τους σε μία οικιακή δραστηριότητα.

• Ενθαρρύνεται ή δημιουργήστε δυνατότητες για παιχνίδι με συνομήλικους

• Φροντίστε να δίνετε στα παιδιά «σωστά» παιχνίδια, τα οποία θα είναι κατάλληλα για την ηλικία τους και το αναπτυξιακό τους επίπεδο, θα παρέχουν υψηλό επίπεδο ενδιαφέροντος, θα είναι ανθεκτικά, ασφαλή και θα ενεργοποιούν τη μάθηση.

• Τέλος, να θυμάστε ότι αυτό που προσδίδει αξία σε ένα παιχνίδι είναι η διάθεση και το χαμόγελο που προσφέρει στο παιδί σας! Θυμηθείτε τα παιδικά σας χρόνια, τι χρειαζόταν για να σας κάνει χαρούμενους? Εγώ με μία γούρνα λάσπη πετούσα στα σύννεφα!

 

Προτεινόμενα παιχνίδια ανά ηλικία

0-1 ετών	Εξελίσσεται το εξερευνητικό και το λειτουργικό παιχνίδι. Το παιχνίδι εστιάζει στην αλληλεπίδραση με τους γονείς.	Παιχνίδια μπάνιου, μουσικά κουτιά και παιχνίδια με ήχους, κουδουνίστρες, μαλακά παιχνίδια, υφασμάτινοι κύβοι, παιχνίδια κούνιας και γυμναστήρια, καθρέφτες, μαλακές μπάλες, στοματικά παιχνίδια, δοχεία και κύπελλα, παιχνίδια με το σώμα του βρέφους.
1-2 ετών	Απολαμβάνει μοναχικό και παράλληλο παιχνίδι. Κυριαρχεί το λειτουργικό παιχνίδι. Ξεκινάει να μιμείται και συμμετέχει σε απλό παιχνίδι προσποίησης πχ κάνοντας ότι τρώει ή κοιμάται. Παίζει παιχνίδια πάρε-δώσε, ανταποκρίνεται παιγνιωδώς στο καθρέφτη (γελάει, κάνει γκριμάτσες), παίζει με παιχνίδια αιτίου- αποτελέσματος, κατασκευάζει πύργους με 3-4 τουβλάκια (υφασμάτινα), σπρώχνει και τραβάει μεγάλα παιχνίδια στο πάτωμα.	Υφασμάτινα βιβλία, κουβαδάκι και φτυαράκια, κούκλες, κουτιά εκπλήξεων (με διακόπτες και μοχλούς που τραβά, σπρώχνει, γυρίζει), κύβοι για ταξινόμηση σχημάτων, κύβοι και τουβλάκια, μαλακά ζωάκια, μπάλες, απλές ενσφηνώσεις, παιχνίδια που ιππεύονται, παιχνίδια μπάνιου, πυραμίδα κρίκων, συρόμενα παιχνίδια, υλικά για καλλιτεχνικές δραστηριότητες (σε αυτή την ηλικία θα ήταν προτιμότερο βρώσιμα υλικά θα δοθούν κάποια παραδείγματα πιο κάτω).
2-3 ετών	Αναπτύσσεται το συμβολικό και το κατασκευαστικό παιχνίδι. Χρησιμοποιεί παιχνίδια ή αντικείμενα για να αναπαραστήσει ζώα ή ανθρώπους, παίζει με φανταστικούς φίλους ή φτιάχνει διαλόγους σε λούτρινα ζωάκια, παίζει στο σπίτι δίνοντας ρόλους σε άλλους (πχ του μπαμπά ή της μαμάς). Στο κατασκευαστικό ολοκληρώνει απλά παζλ με 4-5 κομμάτια, ξεκινάει τις πρώτες ζωγραφιές (μουτζούρωμα και κύκλους), ταξινομεί απλά σχήματα και χρώματα, ταιριάζει εικόνες, κρατάει κηρομπογιές με επιδεξιότητα. Ξεκινάει το συνεργατικό παιχνίδι σε μικρές ομάδες. Ανεβαίνει σε τρίκυκλο, πιάνει μεγάλη μπάλα και ξεκινάει να πηδάει στο 1 πόδι.	Βαγονέτα, γαντόκουκλες, κουτί με φασουλή, μουσικά όργανα και κουτιά, ξύλινες χάντρες (μεγάλες και ίσως σε συνδυασμό με ένα κορδόνι), οικιακά σκεύη, οχήματα, πίνακας και κιμωλίες, σαπουνόφουσκες, σβούρες, σετ με πασσαλάκια, τηλέφωνα (χωρίς καλώδια), φιγούρες, κούκλες για ντύσιμο με κουμπιά, φερμουάρ και αγκράφες.
3-4 ετών	Κυριαρχεί το σύνθετο φανταστικό παιχνίδι όπου το παιδί δημιουργεί σενάρια, δραματοποιώντας χαρακτήρες με συναισθήματα. Στο κατασκευαστικό παίζει με παζλ, τουβλάκια και ξεκινάει να κόβει με ψαλίδι. Σε ότι αφορά το κοινωνικό παιχνίδι παίζει με άλλα παιδιά, μοιράζεται και μιλάει για το στόχο του παιχνιδιού. Διασκεδάζει με κινητικό παιχνίδι (παιδική χαρά, τσουλήθρα, κούνια), τρέχει, πηδάει και σκαρφαλώνει.	Αμμοδόχος και παιχνίδια (από λαστιχένια μπαλάκια μέχρι ποτιστήρια, χτυπητήρια, κανατάκια), καλλιτεχνικές δραστηριότητες (πηλός, δαχτυλομπογιές, χαρτόνια, ψαλίδια, πινέλα, χάντρες, χαρτόκουτα), παιχνίδια κατασκευών (lego, πλαστελίνες, πιο σύνθετα παζλ, κύβοι και τουβλάκια), κάρτες (με σχήματα και χρώματα ή με τρύπες για να περνάει κορδόνι), σετ με σκηνικά και φιγούρες δράσης/ κούκλες, εξοπλισμός για συμβολικό παιχνίδι (ταμειακή, μανάβικο, γιατρός, ρούχα για μεταμφιέσεις), βιβλία, απλά επιτραπέζια και παιχνίδια μνήμης, μαγνητικά γράμματα, μπάλες, τρίκυκλα ποδήλατα, παιδικό μπόουλινγκ.
4-5 ετών	Αναπτύσσονται τα παιχνίδια με κανόνες, το κατασκευαστικό και το κοινωνικό παιχνίδι -δραματοποίησης. Συμμετέχει περισσότερο σε ομαδικά παιχνίδια με απλούς κανόνες και σε οργανωμένα παιχνίδια αδρής κινητικότητας (όπως ποδόσφαιρο, περνά- περνά η μέλισσα, κρυφτό). Στο κατασκευαστικό παιχνίδι δίνει έμφαση στο αποτέλεσμα και φτιάχνει πολύπλοκες κατασκευές. Στο κοινωνικό- δραματοποίησης συμμετέχει σε παιχνίδι ρόλων με άλλα παιδιά, παιχνίδια μεταμφίεσης και δημιουργία ιστοριών με φανταστικούς χαρακτήρες. Αναπαράγει ή ζωγραφίζει απλές αναγνωρίσιμες εικόνες. Ολοκληρώνει παζλ μέχρι 10 κομμάτια.	Παιχνίδια στόχου (bowling, darts με Velcro κλπ), πηλός, πλαστελίνη, χειροτεχνίες (όπου κόβει και κολλάει), ζωγραφική (πινέλα, κιμωλία, ξυλομπογιές, μαρκαδόρους) και χρωμάτισμα εντός πλαισίου, παιχνίδια μνήμης, πολύπλοκα κατασκευαστικά παιχνίδια (Lego, τουβλάκια, αντιγραφή προτύπου κλπ). Οικιακές δραστηριότητες όπως μαγείρεμα, σιγύρισμα, κηπουρική, περιποίηση ζώου. Χρήση πιο σύνθετων υλικών για φανταστικό και προβολικό παιχνίδι (play mobile με σπιτάκια κλπ). Κάνει κουτσό και κινείται στη κούνια μόνο του.
5-6 ετών	Κυριαρχεί το παιχνίδι με κανόνες, δραματοποίησης, οργανωμένα αθλήματα και κοινωνικό παιχνίδι (ανταγωνιστικά και συνεργατικά παιχνίδια, ποδόσφαιρο, μπάσκετ, οργανωμένο παιχνίδι σε ομάδα). Αντιγράφει περίπλοκες κατασκευές με τουβλάκια. Ολοκληρώνει παζλ μέχρι 20 κομμάτια.	Αθλητικές δραστηριότητες (ομαδικές και ατομικές) και χρήση εξοπλισμού (μπάλες, πατίνια, ρόπαλα, τέρματα, στόχος). Εκπαιδευτικά παιχνίδια για την εκμάθηση αριθμών και γραμμάτων, σύνθετα παζλ, υλικά δραματοποίησης, επιτραπέζια παιχνίδια, χειροτεχνίες και κατασκευές, παιχνίδια με οθόνες.
6-10 ετών	Παιχνίδια με κανόνες, ηλεκτρονικά, κάρτες και παιχνίδια που χρειάζονται αφηρημένη σκέψη. Ξεκινάει να έχει χόμπι (συλλογές, κλπ), συμμετέχει σε οργανωμένα σπορ.	Επιτραπέζια παιχνίδια με κανόνες (όπως γκρινιάρης, ταμπού, uno, Pictionary, scrabble, Μονόπολη). Επιστημονικός εξοπλισμός (πειράματα, ηλιακό σύστημα, καιρικές συνθήκες, μικροσκόπια) και ηλεκτρονικός υπολογιστής με εκπαιδευτικά προγράμματα (καθορισμένος χρόνος!). Εξάσκηση ρεαλιστικών δραστηριοτήτων (όπως ψεύτικα χρήματα, κομπιουτεράκι). Ποδήλατο, πατίνι και σκέιτ με φίλους.

 

Μία έξτρα πρόταση-προτροπή!

Messy play!

Στέρεα υλικά

Υγρά υλικά

-Δημητριακά, Ρύζι , Όσπρια (φασόλια, φακές), Κουσ-κους & Μακαρόνια (σε διάφορα σχήματα) -Αλεύρι (μπορούμε να προσθέσουμε χρώμα σε σκόνη, glitter ή μπαχαρικά για να δώσουμε χρώμα ή να ενεργοποιήσουμε και την αίσθηση της όσφρησης) -Σκισμένα χαρτιά ή κολλητική ταινία -Κουμπιά -«Χιόνι» (από ζάχαρη άχνη) –Moonsand (αλεύρι και baby oil ή βρώσιμο με μαύρη ζάχαρη, corn flour και ελαιόλαδο) -Άμμος, ξύλα και πέτρες -Αφρολέξ -Ανακυκλώσιμα υλικά -Πλαστοζυμαράκια (αλεύρι, αλάτι, λάδι και νερό, χρώμα ζαχαροπλαστικής).

-Νερό -Ζελέ -Βρασμένα ζυμαρικά, ρύζι, κουσ-κους, όσπρια (με χρώμα ζαχαροπλαστικής για μία πανδαισία χρωμάτων) -Συμπυκνωμένο γάλα –Corn flour με νερό, χρώμα ζαχαροπλαστικής και προαιρετικά αιθέριο έλαιο (γνωστό και ως oobleck) -Σιρόπι ζαχαροπλαστικής -Λάσπη -Αφρός ξυρίσματος -Βρώσιμες δαχτυλομπογιές (με αλεύρι, αλάτι, βρασμένο νερό για να ανακατευτεί πιο εύκολα και χρώμα ζαχαροπλαστικής ή νερό το οποίο χρωματίσαμε με χαρτί γκοφρέ που ξεβάφει αμέσως). -«Κάτι σαν τσίχλα» (corn flour, υγρό πιάτων και λάδι)

 

Πηγές

1. O’Brien, J. C. & Kuhaneck, H.(2020). Case-Smith’s Occupational Therapy for Children and Adolescents (8^th ed.). Missouri: Elsevier.

2. Parham, L. D. & Fazio, L. S.(2008). Play in Occupational Therapy for Children (2^nd ed.). Missouri: Mosby Elsevier.

3. Sussman, F. (2012). More Than Words: A parent’s guide to building interaction and language skills for children with autism spectrum disorder or social communication difficulties (2^nd ed.). The Hanen Centre.

4. Auerbach, S. (2003). Dr. Toy (Δρ. Στίβαν Αουερμπαχ), Έξυπνα παιχνίδια-έξυπνα παιδιά: Πώς να μεγαλώσετε ένα παιδί με υψηλό «Δείκτη Παιχνιδιού» (PQ). Πώς να επιλέγετε και να χρησιμοποιείται τα καλύτερα παιχνίδια. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

5. Τζονιχάκη, Ι. , Μοροζίνη, Μ. & Πολίτης, Ι. (2012). Διδακτικές σημειώσεις ειδικές θεραπευτικές τεχνικές στην εργοθεραπεία.

Μπαβέλη Γεωργία
Εργοθεραπεύτρια